3. DE PRINSES UIT HET OOSTEN

Periode: 10de eeuw
Tijdvak: Monikken en Ridders
Canonvensters: 7, 8
Locatie: Veerpoorttrappen (op de zijgevel Holland Casino)
Kunstenaars: Studio Hartebeest
Sponsoren: Brediusstichting, Woodfield Nijmegen, Schildersbedrijf Maria Engels, Steigerbouw Raymann, Holland Casino Nijmegen, Nedstede Group, Interscreen Reclame, Radboud Institute for Culture and History

SAMENVATTING

Deze Waalpainting van Studio Hartebeest vertelt het verhaal van de Byzantijnse prinses Theophanu. In de zomer van 980 beviel de uit Constantinopel afkomstige prinses in het bos bij Nijmegen van een zoon. Toen haar man, keizer van het Heilige Roomse Rijk, in 983 stierf was deze Otto pas drie jaar oud. In de daaropvolgende jaren trad Theophanu als regentes op en bestuurde zij feitelijk als 23-jarige vrouw een groot deel van Europa. Ze bezocht haar zomerverblijf in Nijmegen meerdere keren en overleed hier in 991.

HET LEVEN VAN THEOPHANU ALS BEELDVERHAAL

Deze Waalpainting van Studio Hartebeest over Theophanu volgt geheel de stijl van een Byzantijns vita-icoon. Dit was een specifieke verbeelding van een heilig persoon: in het midden stond de hoofdpersoon groot afgebeeld, met daaromheen in een aantal kleinere taferen diens levensloop. Deze stijl sloot perfect aan bij het aanwezige vierkantenraster op de zijgevel van het Holland Casino aan de Waalkade.

In het centrum van de muurschildering staat Theophanu groot afgebeeld. De versie die Studio Hartebeest van haar ontwikkelde gaat terug op afbeeldingen van haar op ivoren en metalen boekomslagen uit de late 10de eeuw. Ze ontvangt hier de Sint Nicolaaskapel van haar zoon Otto III. Otto droeg de bouw van de kapel op aan zijn in 991 in Nijmegen overleden moeder. Sint Nicolaas was een van haar favoriete heiligen en net als zij oorspronkelijk afkomstig uit het huidige Turkije. Vanaf de kapel kan je de muurschildering goed bekijken. De hoofdpersonen blijven goed herkenbaar: Theophanu is rood, haar man Otto II paars, en hun zoon Otto III blauw.

Het verhaal van Theophanu begint bovenin de schildering. Hier is te zien hoe Theophanu in het voorjaar van 972 vanuit haar geboortestad Constantinopel (het huidige Istanboel) vertrekt naar Rome. Ze was door haar oom, de keizer van het Byzantijnse Rijk in het Oosten, uitgehuwelijkt aan Otto II, de zoon van de keizer van het Heilige Roomse Rijk in het Westen. Het huwelijk tussen Theophanu en Otto zou de spanningen tussen de twee grootste rijken van Europa moeten verkleinen.

Linksboven is het huwelijk tussen de 12-jarige Theophanu en 17-jarige Otto verbeeld. Ze werden op 14 april 972 door de paus in de Sint Pieter in Rome in de echt verbonden. Voor de huwelijkscène liet Studio Hartebeest zich inspireren door een ivoren boekomslag uit 982/983, waarop te zien is hoe Jezus Christus het echtpaar kroont. Ook hun officiële huwelijksoorkonde is linksboven in de scène verwerkt.

Samen met haar man bezocht Theophanu regelmatig het voormalig paleis van Karel de Grote op het Valkhof. Zo kon het gebeuren dat ze in 980 op weg vanuit Aken in het Ketelwoud bij Nijmegen beviel van een tweeling. Alleen Otto overleefde de geboorte. Eerder was Theophanu al bevallen van drie dochters: Adelheid, Sophia, en Mathilde. Ze staan rechtsboven afgebeeld in de muurschildering; achter Otto en zijn tweelingzusje doemt het Ketelwoud op. Een scène waarin Theophanu zwanger door het bos reist heeft de uiteindelijke schildering niet gehaald.

In 983 neemt het leven van Theophanu een onverwachte wending. In de scène onder haar kinderen is te zien hoe haar man Otto II op 7 december 983 op 28-jarige leeftijd plotseling overlijdt. Hun zoon Otto is op dat moment nog maar 3 jaar oud, en dus te jong om te regeren. Toch wordt hij tijdens de daaropvolgende Kerst in Aken gekroond tot de nieuwe keizer van het Heilige Roomse Rijk. Linksmidden is zijn kroning in de Paltskapel van Aken te zien. Ook deze scène baseerde Studio Hartebeest op historische bronnen.

Hoewel Otto III vanaf dat moment officiëel keizer was, lag het dagelijkse bestuur in handen van zijn moeder Theophanu. Zoals rechtsmidden te zien is trad Theophanu van 983 tot en met haar dood in 991 op als regentes voor haar zoon. In deze periode ondertekende ze documenten met de titel “imperatrix” (keizerin), en soms zelfs met de mannelijke vorm “imperator” (keizer). 

Dat een 23-jarige vrouw de scepter over een groot deel van Europa zwaaide was ontzettend bijzonder voor die tijd. Een aantal machtige mannen waren het hier dan ook niet mee eens. Zo ook twee neven van Otto II: Lotharius van Frankrijk en Hendrik II van Beieren. Zoals te zien is in de scène linksonder ontvoerde Hendrik (bijgenaamd de Twistzieke) in het voorjaar van 984 zelfs Otto III en zijn zus Adelheid. De meeste edelen kozen uiteindeijk echter de kant van Theophanu.

Theophanu werd door tijdgenoten beschuldigd van luxe en decadentie. Zo droeg ze zijden kleding en gouden sierraden, at ze met mes en vork, en ging ze maar liefst één keer per week in bad, zoals te zien is in de scène rechtsonder.

In de onderste scène is het laatste stukje van Theophanu’s leven te zien. Op 15 juni 991 overleed zij hier op het Valkhof in Nijmegen na een ziekbed van enkele weken. Haar lichaam werd in een plechtige optocht over de Waal en de Rijn naar Keulen gevaren. Hier werd ze, volgens haar laatste wens, begraven in het Pantaleonklooster. 

Zoals gezegd liet haar zoon Otto III als eerbetoon aan zijn moeder de Sint Nicolaaskapel voor haar bouwen. Het oudste nog bestaande gebouw in Nijmegen is het enige voorbeeld van Romaanse centraalbouw in Nederland. Studio Hartebeest verwerkte onderin de schildering een aantal gebouwen die mogelijk dienden als inspiratie voor de Sint Nicolaaskapel; allemaal speelden ze een belangrijke rol in het leven van de prinses uit het Oosten.

IN DE MEDIA

  • 18-11-2020: “Byzantijnse prinses Theophanu terug in de stad” (IntoNijmegen)
  • 14-11-2020: “Gigantisch beeldverhaal op Nijmeegs casino over de legendarische keizerin Theophanu” (De Gelderlander)
  • 28-10-2020: video: “Historici schilderen mee aan kunstwerk van Byzantijnse prinses Theophanu” (Universiteitsblad Vox)
  • 31-08-2020: “Theophanu: De Prinses uit het Oosten verschijnt weer in het Westen” (024 Geschiedenis)